Phạm Kiên - Việt Nam đối mặt nguy cơ “ thuộc địa hóa dữ liệu”

Ngày 10/9/2025, tại Hà Nội, Hiệp hội Dữ liệu Quốc gia đã tổ chức hội thảo “Chiến lược AI và Kiến trúc dữ liệu quốc gia, tổ chức và doanh nghiệp”. Hội thảo thu hút sự tham gia của nhiều chuyên gia đầu ngành, nhà khoa học, lãnh đạo doanh nghiệp, cũng như các cơ quan hoạch định chính sách nhằm cùng nhau thảo luận về định hướng phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu quốc gia trong giai đoạn tới. Một trong những chủ đề nổi bật được nêu ra chính là nguy cơ Việt Nam trở thành “thuộc địa dữ liệu” khi phần lớn dữ liệu người dùng trong nước hiện nay đang được lưu trữ và xử lý bởi các nền tảng công nghệ nước ngoài.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa công nghệ và sự bùng nổ của chuyển đổi số, dữ liệu đã vươn lên trở thành nguồn tài nguyên chiến lược, không thua kém tài nguyên thiên nhiên hay tài chính. Mặc dù Việt Nam sở hữu một “kho báu dữ liệu” khổng lồ nhờ dân số đông, lượng người dùng internet cao và hoạt động trực tuyến sôi động, phần lớn dữ liệu này lại nằm ngoài sự kiểm soát của quốc gia. Đó là thực trạng đáng báo động mà Thiếu tướng Nguyễn Ngọc Cương, Giám đốc Trung tâm Dữ liệu Quốc gia (Bộ Công an), đã thẳng thắn chỉ ra tại hội thảo.

Ông Cương cảnh báo rằng nếu không có những hành động chiến lược và kịp thời, Việt Nam có thể rơi vào tình trạng “thuộc địa hóa dữ liệu” - tức là phụ thuộc vào các nền tảng công nghệ nước ngoài trong việc lưu trữ, xử lý và khai thác dữ liệu của chính công dân mình. Điều này đồng nghĩa với việc mất kiểm soát đối với tài nguyên dữ liệu, làm suy giảm năng lực cạnh tranh quốc gia, gây rủi ro về an ninh mạng và khiến giá trị kinh tế từ dữ liệu chảy ra nước ngoài.

Theo ông, dữ liệu đang trở thành yếu tố sản xuất thứ tư trong nền kinh tế số, bên cạnh lao động, vốn và đất đai. Đặc biệt, dữ liệu còn có khả năng nâng cao hiệu quả của cả ba yếu tố truyền thống kia thông qua việc tối ưu hóa quy trình, phân tích hành vi và dự báo xu hướng. Việt Nam với dân số gần 100 triệu người, tốc độ chuyển đổi số nhanh, đang nắm giữ lượng dữ liệu khổng lồ nhưng lại chưa thực sự khai thác được tiềm năng vốn có.

Ông Cương cũng chỉ ra rằng, nguy cơ thuộc địa hóa dữ liệu có thể kéo theo ba hệ lụy lớn. Thứ nhất là sự phụ thuộc về công nghệ: khi dữ liệu được lưu trữ và xử lý ở nước ngoài, Việt Nam buộc phải dựa vào hệ thống hạ tầng, phần mềm và tiêu chuẩn do các công ty quốc tế kiểm soát. Thứ hai là hiện tượng “chảy máu giá trị”: dữ liệu mang theo giá trị kinh tế khổng lồ nhưng nếu không được khai thác tại chỗ, Việt Nam sẽ mất đi nguồn lợi từ chính người dùng của mình. Thứ ba là rủi ro về an ninh và chủ quyền: khi dữ liệu cá nhân, doanh nghiệp và thậm chí dữ liệu nhà nước bị lưu trữ ngoài lãnh thổ, khả năng rò rỉ, mất cắp hoặc bị sử dụng cho mục đích xấu là điều hoàn toàn có thể xảy ra.

Để giải quyết vấn đề "thuộc địa hóa dữ liệu", ông đề xuất cần khẩn trương xây dựng một hệ thống quản trị dữ liệu quốc gia thống nhất, dựa trên bốn trụ cột gồm thể chế, công nghệ, quy trình và con người. Bên cạnh đó, việc nâng cao năng lực phân tích và khai phá dữ liệu, xây dựng năng lực nội tại cho cả khu vực công và tư, cũng như thiết lập một hệ sinh thái dữ liệu bền vững - nơi Nhà nước, doanh nghiệp, trường viện và người dân cùng tham gia và cùng hưởng lợi - là các yếu tố then chốt.

Dưới đây là Video về "Dữ liệu người dùng Việt phải lưu trữ trong nước" (Nguồn: VNAMEDIA - Trung tâm nội dung số và truyền thông):

Hội thảo cũng ghi nhận nhiều ý kiến chuyên sâu từ các nhà khoa học. PGS.TS Nguyễn Nguyễn Ái Việt, Viện trưởng Viện Công nghệ và Giáo dục Trí tuệ mới Tạo sinh (IGNITE), cho rằng quốc gia nào kiểm soát được dữ liệu sẽ bứt phá, còn những quốc gia lơ là với tài nguyên này sẽ tụt lại phía sau. Theo ông, thế giới đã chính thức bước vào một kỷ nguyên mới - nơi mà dữ liệu và AI không chỉ là công nghệ mà còn là vũ khí cạnh tranh và thể hiện quyền lực quốc gia.

Ông ví von con đường phát triển AI và dữ liệu của Việt Nam sẽ không trải đầy hoa hồng. Những rào cản về thể chế, thói quen vận hành cũ kỹ, văn hóa tổ chức và sự thiếu đồng bộ của hệ thống có thể làm chậm bước tiến của đất nước. Nhưng chính trong thử thách đó, theo ông, trí tuệ và bản lĩnh dân tộc sẽ có cơ hội tỏa sáng nếu Việt Nam biết cách tổ chức chiến lược và hành động quyết liệt.

PGS.TS Nguyễn Ái Việt cũng nhấn mạnh rằng Việt Nam không thể tiếp tục “hô khẩu hiệu” hay chạy theo phong trào. Điều đất nước cần lúc này là tư duy chiến lược sâu sắc, kiến trúc dữ liệu khoa học và sự đồng lòng từ các cấp chính quyền cho đến toàn dân.

Từ góc độ lập pháp, ông Trần Văn Khải, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, chia sẻ rằng Quốc hội đang tích cực chuẩn bị cho việc xây dựng Luật AI Quốc gia. Đây là bước đi chiến lược nhằm hiện thực hóa mục tiêu mà Nghị quyết 57 đã đề ra: đến năm 2030, Việt Nam phải nằm trong nhóm dẫn đầu khu vực Đông Nam Á về phát triển và ứng dụng AI.

Dự kiến, Luật AI sẽ luật hóa một số chính sách cốt lõi như: nguyên tắc nhân văn trong phát triển AI; đảm bảo AI phục vụ con người, tôn trọng quyền riêng tư và các giá trị đạo đức; xây dựng cơ chế minh bạch và có trách nhiệm, trong đó có yêu cầu bắt buộc dán nhãn nội dung do AI tạo ra nhằm ngăn chặn tin giả. Ngoài ra, luật cũng sẽ quy định cụ thể về hạ tầng dữ liệu, quyền khai thác dữ liệu, cũng như khuyến khích đổi mới sáng tạo thông qua các cơ chế thử nghiệm như sandbox, đồng thời xác định rõ trách nhiệm pháp lý của các tổ chức và cá nhân trong chuỗi phát triển và vận hành AI.

Một điểm quan trọng khác được các đại biểu nhấn mạnh là dữ liệu và AI giờ đây không còn thuộc vấn đề riêng của ngành công nghệ, mà đã trở thành yếu tố then chốt quyết định chủ quyền số, năng lực cạnh tranh và sự phát triển bền vững của quốc gia. Sự phát triển của AI phụ thuộc trực tiếp vào khả năng thu thập, quản lý và khai thác dữ liệu. Nếu Việt Nam không tự kiểm soát được dữ liệu của mình, mọi nỗ lực trong lĩnh vực AI sẽ bị suy giảm hiệu quả nghiêm trọng.

Hội thảo kết thúc với một tinh thần chung đầy quyết tâm: Việt Nam cần chuyển từ khẩu hiệu sang hành động thực chất, từ định hướng sang thể chế hóa, từ tầm nhìn sang chiến lược cụ thể và từ chiến lược sang kế hoạch triển khai có trách nhiệm. Chỉ khi đó, Việt Nam mới có thể phát huy được sức mạnh dữ liệu và công nghệ AI để tạo nên cú bứt phá thực sự trong kỷ nguyên số.

Các diễn giả đều có chung quan điểm rằng AI và dữ liệu không còn là lĩnh vực công nghệ thuần túy, mà là nhân tố cốt lõi quyết định chủ quyền, sức cạnh tranh và vị thế quốc gia trong kỷ nguyên mới. Việt Nam chỉ có thể tận dụng được “kho báu dữ liệu” và tiềm năng AI khi biết biến tầm nhìn thành luật pháp, chiến lược và hành động cụ thể, thay vì chỉ dừng lại ở khẩu hiệu.