Thúy Hồng - Báo chí trong kỷ nguyên AI: Liệu có quá khó để vững ngòi bút giữa cơn lốc công nghệ?

Giữa kỷ nguyên số, báo chí đã chuyển mình từ một nghề thủ công truyền thống thành một hệ sinh thái công nghệ. Giờ đây, các tòa soạn vận hành dựa trên dữ liệu lớn và thuật toán phức tạp. Nhờ AI mà quy trình sản xuất tin tức được tối ưu hóa một cách đáng kể: một phóng viên có thể nhận được gợi ý đề tài, dựng dàn ý, và thậm chí có được bản nháp bài viết chỉ trong tích tắc.

Ở Việt Nam, một số cơ quan báo chí cũng đã bắt đầu thử nghiệm AI trong khâu sản xuất nội dung. Tiêu biểu như VietnamPlus là một trong những cơ quan báo chí tiên phong trong hoạt động này  Với lợi thế là báo điện tử đối ngoại của Thông tấn xã Việt Nam, VietnamPlus luôn có nhu cầu xuất bản nhanh và đa dạng ngôn ngữ. Công cụ dịch tự động bằng AI được triển khai cho phép cùng lúc phát hành tin bằng tiếng Anh, Pháp, Trung, Tây Ban Nha… nhờ đó, tin tức về Việt Nam có thể tiếp cận độc giả toàn cầu gần như ngay lập tức, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào đội ngũ dịch thủ công vốn mất nhiều thời gian. Điểm đáng chú ý là hệ thống này không chỉ “dịch” đơn thuần, mà còn được tinh chỉnh theo ngữ cảnh báo chí, hạn chế lỗi máy móc.

Trong khi đó, Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV) lại chọn một hướng ứng dụng AI khác, tập trung vào việc phân tích và tối ưu hóa nội dung. AI được tích hợp vào hệ thống tòa soạn có khả năng gợi ý tiêu đề phù hợp với xu hướng tìm kiếm của độc giả, phân tích dữ liệu truy cập để biết bài nào được quan tâm, nhóm công chúng nào đang theo dõi, thời điểm nào độc giả đọc nhiều nhất. Đây không chỉ là công cụ hỗ trợ kỹ thuật, mà còn là “bản đồ độc giả” giúp phóng viên và biên tập viên hiểu rõ hơn nhu cầu công chúng, từ đó điều chỉnh cách viết, cách tiếp cận đề tài cho phù hợp.

Ấn tượng hơn khi để kỷ niệm 80 năm Quốc khánh Báo Nhân Dân đã cho ra một phụ san vô cùng đặc biệt. Ở đó, độc giả không chỉ đọc mà còn trải nghiệm: quét mã QR để nghe lại Tuyên ngôn Độc lập, dùng AR tái hiện Quảng trường Ba Đình 1945, hay “check-in deepfake” cùng lịch sử. Công nghệ biến báo in thành “bản tin sống động”, kéo gần giới trẻ với truyền thống. 

Trên thực tế, ChatGPT và AI áp dụng trong báo chí không chỉ giới hạn trong việc viết bài hay biên tập nội dung. Mà có thể sử dụng nhằm nắm bắt hành vi người dùng, từ đó có thể đưa ra các nội dung phù hợp với bạn đọc. Điều này không chỉ giúp độc giả được tiếp cận với nhiều nội dung hơn mà còn giữ chân họ ở tại tờ báo được lâu hơn. Con đường mà báo chí phải đi là đồng hành cùng công nghệ, Tổng Biên tập báo Nhân Dân Lê Quốc Minh khẳng định.

Chia sẻ về ứng dụng ChatGPT trong hoạt động của một tòa soạn báo, Phó Tổng Biên tập Vietnamplus Nguyễn Hoàng Nhật cho rằng, công cụ này rất thích hợp để trở thành trợ lý biên tập viên. Theo đó, ChatGPT có thể phát huy tác dụng trong các hoạt động tiền xử lý như lên ý tưởng và thực hiện nghiên cứu ban đầu cho một chủ đề. Đồng thời tiến hành xử lý hậu kỳ như tạo bài đăng cho mạng xã hội, tóm tắt và tối ưu hóa một chủ đề. Với khoảng thời gian được tiết kiệm này, phóng viên, biên tập viên có thể sử dụng vào nghiên cứu các tin bài sâu hơn và mang lại nội dung chất lượng hơn.

ChatGPT và AI không chỉ hỗ trợ sản xuất mà còn giúp cá nhân hóa nội dung. Bằng cách phân tích dữ liệu lớn về hành vi, sở thích của độc giả, AI cho phép các tòa soạn cung cấp tin tức phù hợp, từ đó cải thiện sự hài lòng và lòng trung thành của độc giả. Điều này chứng tỏ AI đang trở thành công cụ thiết yếu, giúp phóng viên dành thời gian cho những công việc cốt lõi hơn: tư duy, sáng tạo và phân tích chuyên sâu.

Thế nhưng, càng tiện lợi bao nhiêu, thách thức lại càng lớn bấy nhiêu. Khi tin tức được sản xuất hàng loạt nhờ công nghệ thì nguy cơ báo chí trở nên vô hồn và mất đi chất nhân văn là điều khó tránh. Và nguy hiểm hơn, nếu người cầm bút giao phó hoàn toàn cho máy móc, báo chí sẽ dần trượt dài vào sự vô cảm  mất đi chức năng gốc rễ là phản ánh trung thực hơi thở cuộc sống.

Trong thực tiễn, đã xuất hiện tình trạng một số tòa soạn chạy đua lượng truy cập, để mặc thuật toán dẫn đường, từ đó rơi vào cạm bẫy tin giật gân, thông tin chưa kiểm chứng. Điều này chẳng khác nào tự tay bào mòn niềm tin độc giả - thứ tài sản quý giá nhất của báo chí. Đó chính là biểu hiện của sự suy thoái đạo đức nghề nghiệp trong bối cảnh công nghệ đang lấn át.

Tại Mỹ, New York Times kiện OpenAI và Microsoft vì cho rằng tác phẩm báo chí của họ bị sử dụng để huấn luyện AI mà không xin phép, gây nguy cơ xói mòn quyền sở hữu trí tuệ và chất lượng thông tin. Ở Trung Quốc, chính quyền phải ban hành quy định kiểm soát deepfake và nội dung do AI tạo ra, nhằm ngăn chặn tình trạng lan truyền tin giả. Ngay cả Liên minh châu Âu cũng đang ráo riết hoàn thiện “Đạo luật AI” để định khung pháp lý cho việc ứng dụng công nghệ này trong báo chí và truyền thông.

Vấn đề đặt ra không chỉ là công nghệ, mà còn là bản lĩnh của người làm báo. Bởi nếu AI có thể mô phỏng giọng nói, dựng lại khuôn mặt, thậm chí viết nên một bản tin, thì chỉ có con người mới đủ sự rung động, trăn trở, và trách nhiệm xã hội để quyết định đâu là sự thật cần phải lên tiếng.

Báo chí Việt Nam suốt chiều dài lịch sử vốn đã chứng minh được sức mạnh khi biết kết hợp đổi mới công nghệ với bản lĩnh chính trị vững vàng. Ngày nay, khi công nghệ mở ra xa lộ mới cho thông tin, thì bản sắc văn hóa dân tộc và đạo đức nghề nghiệp chính là dải phân cách để báo chí không đi chệch hướng.

Sau đây xin mời quý độc giả đón xem video “Ngành báo chí lo ngại ảnh hưởng tiêu cực từ Chat GPT” của Truyền hình Quốc hội Việt Nam:

Chúng ta có thể để AI viết một bản tin, nhưng không thể để AI thay thế tiếng nói lương tri. Công nghệ là phương tiện, còn niềm tin và giá trị nhân văn mới là đích đến. Và chỉ khi giữ được cái hồn ấy, báo chí Việt Nam mới đủ sức đứng vững, thậm chí bứt phá, giữa cơn lốc công nghệ toàn cầu. AI sẽ không thay thế nhà báo, mà chỉ thay thế những người làm báo không biết tận dụng nó. Điều quan trọng là chúng ta nhìn AI như một công cụ hỗ trợ chứ không phải “người thay thế”. Với AI, phóng viên có thể tiết kiệm thời gian xử lý dữ liệu, dành nhiều tâm sức hơn cho điều mà máy móc không làm được: lắng nghe, phân tích và truyền tải câu chuyện nhân văn.

Thực tế cho thấy, một số cơ quan báo chí tại Việt Nam đang khai thác AI để tự động hóa việc nhận diện xu hướng dư luận trên mạng xã hội, từ đó giúp các tòa soạn phản ứng nhanh với tin giả. Một số tòa soạn khác thử nghiệm AI trong thiết kế infographic, dựng video ngắn, giúp nội dung trở nên sinh động và dễ tiếp cận hơn với độc giả trẻ. Những ứng dụng này, nếu được triển khai đúng hướng, có thể giúp báo chí Việt Nam nâng tầm, trở thành cầu nối hiệu quả hơn giữa thông tin và công chúng.

Trong dòng chảy công nghệ và dữ liệu, báo chí không thể chỉ chạy theo mà cần đi trước một bước. Chuyển đổi số không đơn thuần là trang bị công cụ mà phải là chuyển đổi tư duy. Tư duy làm báo vì người đọc, vì cộng đồng với những nội dung chuyên sâu, đáng tin cậy và sáng tạo. Chỉ khi đó báo chí mới có thể khẳng định vai trò dẫn dắt và tiếp tục sứ mệnh của mình trong một mô hình phát triển bền vững.