Phương Anh - Bảo đảm quyền thụ hưởng văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số

Quyền thụ hưởng các giá trị văn hóa là một trong những biểu hiện nhân văn và tiến bộ của một quốc gia. Tại Việt Nam, từ nhiều năm nay, việc bảo đảm cho người dân được thụ hưởng các quyền văn hóa luôn được Đảng, Nhà nước ta chú trọng, thực hiện theo đúng quy định pháp luật, phù hợp với các công ước quốc tế.

Là quốc gia có 54 dân tộc cùng sinh sống, Đảng, Nhà nước ta luôn xác định văn hóa các dân tộc thiểu số Việt Nam là một bộ phận cấu thành quan trọng của nền văn hóa Việt Nam; tôn trọng tính đa dạng văn hóa cũng như chú trọng bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa của các dân tộc, coi đó là tài sản quý báu của toàn xã hội.

Ngay từ những ngày đầu thành lập, Đảng, Nhà nước ta đã ban hành nhiều quy định pháp luật để bảo đảm, thúc đẩy quyền của các tầng lớp nhân dân được tham gia vào các hoạt động của đời sống văn hóa và bảo tồn, giữ gìn bản sắc văn hóa riêng của đồng bào các dân tộc thiểu số.

Đáng chú ý, quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa ở Việt Nam được công nhận bằng pháp lý lần đầu tiên tại Hiến pháp sửa đổi, bổ sung năm 2013, tập trung vào các khía cạnh sáng tạo, tiếp cận và hưởng thụ các giá trị văn hóa tinh thần xã hội.

Đồng thời, Điều 41 Hiến pháp năm 2013 khẳng định: “Mọi người có quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa, tham gia vào đời sống văn hóa, sử dụng các cơ sở văn hóa”. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng giúp thúc đẩy quyền thụ hưởng văn hóa trong cộng đồng, nhất là khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống.

Với phương châm “hướng mạnh về cơ sở, ưu tiên cho đồng bào dân tộc thiểu số”, đến nay, nhiều xã miền núi, biên giới đã được xây dựng trung tâm văn hóa-thể thao, điểm bưu điện văn hóa, phòng đọc cộng đồng, điểm truy nhập internet công cộng. Vấn đề bảo tồn, phát triển văn hóa truyền thống các dân tộc được quan tâm; tiếng nói, chữ viết của đồng bào các dân tộc thiểu số được gìn giữ.

Việc dạy và học tiếng nói, chữ viết của các dân tộc thiểu số được triển khai trong các cơ sở giáo dục phổ thông và trung tâm giáo dục thường xuyên tại nhiều tỉnh, thành phố trên cả nước. Việc thực hiện phát thanh, truyền hình bằng tiếng dân tộc ngày càng được chú trọng.

Tại miền cực Tây của Tổ Quốc, tỉnh Điện Biên với hơn 59,9 vạn dân, 19 dân tộc anh em sinh sống (Thái, Mông, Kinh, Dao, Khơ Mú, Hà Nhì, Lào, Hoa, Kháng, Mường, Cống, Xi Mun, Si La; Nùng, Phù Lá, Tày, Mảng,…), trong đó dân tộc Thái chiếm 35,69%; dân tộc Mông chiếm 38,12%; dân tộc Kinh chiếm 20,0% còn lại là các dân tộc khác, việc thực hiện chương trình dạy tiếng nói và chữ viết đã được thực hiện từ rất sớm. Ủy ban nhân dân tỉnh Điện Biên ban hành Quyết định số 895/QĐ-UBND ngày 08/9/2011 về việc triển khai Đề án dạy tiếng Thái, tiếng Mông cho học sinh tiểu học và THCS tỉnh Điện Biên giai đoạn 2011-2015, định hướng đến 2020; Quyết định số 969/QĐ-UBND ngày 25/10/2012 phê chuẩn Bộ chữ Thái sử dụng trong công tác dạy chữ dân tộc trên địa bàn tỉnh Điện Biên; Quyết định số 969/QĐ-UBND ngày 25/10/2012 phê chuẩn Bộ chữ Thái sử dụng trong công tác dạy chữ dân tộc trên địa bàn tỉnh Điện Biên.

Giáo viên dạy tiếng dân tộc thiểu số Thái trên địa bàn tỉnh được chi trả chế độ phụ cấp theo quy định tại Nghị định 61/2006/NĐ-CP ngày 20/6/2006 của Chính phủ; Thông tư số 50/2011/TTLB-BGDĐT-BNV-BTC ngày 03/11/2011 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Nội vụ, Bộ Tài chính hướng dẫn thực hiện Nghị định số 82/2010/NĐ-CP ngày 15/7/2010 của Chính phủ quy định việc dạy và học tiếng nói, chữ viết của dân tộc thiểu số trong các cơ sở giáo dục phổ thông và trung tâm giáo dục thường xuyên. Học sinh tham gia học tiếng dân tộc Thái được cấp sách giáo khoa, tài liệu tham khảo, sử dụng bộ đồ dùng học tập môn tiếng Thái cơ bản đảm bảo đáp ứng yêu cầu cho việc tham gia học tập.

Trong giai đoạn 2015-2020, Điện Biên đã tổ chức dạy tiếng Thái tại 29 trường, 148 lớp với 3318 học sinh. Công tác chỉ đạo dạy và học tiếng nói, chữ viết dân tộc Thái của tỉnh Điện Biên thực hiện Chương trình theo Thông tư số 46/2014/QĐ-BGDĐT ngày 23/12/2014 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo. Học sinh học tiếng Thái sử dụng bộ tài liệu tiếng Thái tập 1, 2, 3 do Sở Giáo dục và Đào tạo biên soạn. Giai đoạn 2021-2025 Thực hiện Chương trình dạy tiếng dân tộc thiểu số theo quy định tại Thông tư số 34/2020/TT-BGDĐT ngày 15/09/2020 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Hàng năm tỷ lệ học sinh Tiểu học hoàn thành chương trình môn học tiếng Thái đạt từ 98,6% đến 99,3%. Học tiếng nói, chữ viết dân tộc Thái các em đã được cung cấp những kiến thức cơ bản về ngôn ngữ và văn hóa dân tộc Thái góp phần rèn luyện tư duy, hỗ trợ để học tốt môn Tiếng Việt và các môn học khác. Học sinh học tiếng Thái đáp ứng các yêu cầu về kĩ năng nghe, nói, đọc, viết; trên cơ sở học âm, vần, tiếng, từ, câu, cấu trúc ngữ pháp và thực hành giao tiếp học sinh được tăng cường cách diễn đạt, trình bày vấn đề bằng ngôn ngữ dân tộc. Học sinh học tự chọn được trang bị những kiến thức cơ bản ngôn ngữ, một số tác phẩm văn học dân gian, phong tục tập quán, lễ hội, trò chơi dân gian, văn hóa ẩm thực của dân tộc Thái.

Nhiều di sản của đồng bào các dân tộc thiểu số đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa của nhân loại. Bên cạnh đó, nỗ lực đảm bảo quyền tham gia vào đời sống văn hóa của các dân tộc thiểu số cũng được cụ thể hóa trong hàng loạt chính sách như: hỗ trợ việc sưu tầm, nghiên cứu, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống; hỗ trợ việc giữ gìn và phát triển tiếng nói, chữ viết của các dân tộc thiểu số; hỗ trợ việc đầu tư, giữ gìn, bảo tồn các di tích lịch sử, văn hóa đã được Nhà nước xếp hạng; hỗ trợ xây dựng, khai thác sử dụng có hiệu quả hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số...

Mặt khác, bình đẳng, đoàn kết giữa các dân tộc là nguyên tắc đồng thời là nội dung cơ bản, nhất quán, xuyên suốt trong chính sách dân tộc của Đảng, Nhà nước ta. Bình đẳng giữa các dân tộc không có nghĩa là cào bằng mà tùy tình hình thực tế có sự ưu tiên, hỗ trợ đặc thù để các dân tộc cùng phát triển.

Do đó, cùng với việc xây dựng các thiết chế văn hóa ở địa bàn miền núi, biên giới, vùng sâu, vùng xa, Đảng, Nhà nước ta đã có những cơ chế, chính sách đặc thù, phù hợp nhằm bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc thiểu số, nhất là dân tộc thiểu số rất ít người (dưới 10.000 người). Điển hình như Dự án 6 về “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch” thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030 (Gọi tắt là Chương trình MTQG 1719).

Các hoạt động của dự án đã góp phần khôi phục, bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống; bồi dưỡng, đào tạo cán bộ văn hóa; hỗ trợ cơ sở vật chất, trang thiết bị văn hóa cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi để nâng cao mức thụ hưởng về văn hóa cho đồng bào các dân tộc.

Nhờ những kết quả đạt được trên thực tế, Việt Nam được cộng đồng quốc tế đánh giá là một trong số các quốc gia áp dụng hiệu quả ICESCR (Công ước quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa) về quyền văn hóa, ICCPR (Công ước quốc tế về quyền dân sự và chính trị) về quyền có nền văn hóa riêng của người dân tộc thiểu số.

Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan, vẫn còn tồn tại một số khó khăn, rào cản khiến việc thực hiện quyền thụ hưởng các giá trị văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số chưa thực sự hiệu quả. Khó khăn lớn nhất là bản sắc văn hóa của một số dân tộc đang đứng trước nguy cơ mai một, một số giá trị bản địa bị biến đổi không còn đúng với nguyên gốc, nhất là ở các cộng đồng nghèo và các tộc người thiểu số rất ít người.

Từ ngôn ngữ đến không gian, kiến trúc nhà ở, các lễ nghi quan trọng trong đời sống xã hội (tang ma, hôn nhân, thờ cúng,...) hay truyền thống của từng tộc người còn ít được duy trì. Theo kết quả điều tra thực trạng kinh tế xã hội năm 2019, về kiến trúc nhà ở, chỉ có hơn một phần tư số hộ người dân tộc thiểu số (26,2%) đang sống trong các ngôi nhà truyền thống của dân tộc mình, giảm 3,1% so với năm 2015.

Bên cạnh đó, những làn điệu dân ca đặc trưng của nhiều dân tộc như: hát then, hát giao duyên, hát quan làng... chỉ tồn tại ở các câu lạc bộ chứ không sống động ở các môi trường dân gian. Tỷ lệ người dân tộc thiểu số biết điệu múa truyền thống của dân tộc mình là rất thấp, thí dụ: Nùng: 0,9%; Si La: 1,3%; Sán Chay: 1,5%... Một số dân tộc còn đứng trước nguy cơ bị mai một chữ viết, tiếng nói, như các dân tộc Kháng, La Ha, Xinh Mun,... Vùng Tây Bắc rất ít sử dụng ngôn ngữ dân tộc mình mà chủ yếu sử dụng ngôn ngữ Thái trong giao tiếp.

Tỷ lệ người dân tộc thiểu số từ 15 tuổi trở lên biết đọc biết viết chữ của dân tộc mình còn rất thấp, chỉ 15,9%. Hệ thống các thiết chế và cơ sở vật chất cho hoạt động văn hóa nhìn chung thiếu đồng bộ, hiệu quả sử dụng còn thấp. Thí dụ như tại tỉnh Thừa Thiên Huế, phần lớn các nhà văn hóa không đạt tiêu chuẩn theo quy định, có nơi được cải tạo từ các nhà trẻ, nhà kho hợp tác xã cũ, thiếu trang thiết bị để hoạt động.

Việc quy hoạch, thiết kế nhà văn hóa ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số không phù hợp, xa khu dân cư, không thuận tiện cho việc tổ chức các hoạt động để thu hút đồng bào tham gia. Mặt khác, nhiều vùng đồng bào dân tộc thiểu số còn thiếu các sản phẩm văn hóa, nhất là các sản phẩm văn hóa có nội dung và hình thức phù hợp với trình độ và thị hiếu của đồng bào.

Lợi dụng những hạn chế, bất cập này, các thế lực thù địch, phản động ra sức xuyên tạc về chính sách dân tộc của Đảng, Nhà nước như việc lan truyền thông tin sai sự thật rằng đời sống văn hóa của người dân tộc thiểu số vô cùng nghèo nàn do không được quan tâm đầu tư, ít có điều kiện tiếp cận với thế giới văn minh bên ngoài.

Các đối tượng vu khống Đảng, Nhà nước không tôn trọng các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc; ép đồng bào dân tộc thiểu số phải bỏ văn hóa truyền thống để hòa nhập với cuộc sống văn minh tiến bộ của người Kinh. Thậm chí, chúng còn tuyên truyền lừa bịp những người nhẹ dạ rằng Đảng và Nhà nước đang tiến hành “đồng hóa văn hóa” để phục vụ mục đích “cai trị”.

Những luận điệu xuyên tạc trên tuy không mới nhưng lại rất nguy hiểm bởi nó xuất hiện với tần suất ngày càng gia tăng trên các nền tảng mạng xã hội với nhiều hình thức tinh vi, khó lường, khiến nhiều người do thiếu thông tin, nhẹ dạ đã lầm tưởng thật, từ đó suy giảm lòng tin đối với Đảng, Nhà nước, gây mâu thuẫn, chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân tộc, đe dọa phát sinh những bất ổn về chính trị-xã hội, tiêu biểu như việc một số người dân bị đối tượng xấu kích động đã lên tiếng đòi quyền “tự trị”. Do đó, việc nhận diện và đấu tranh, ngăn chặn các luận điệu chống phá về vấn đề này cần tiếp tục đẩy mạnh.

Video sau đây nói về Toàn cảnh vụ tấn công 2 trụ sở UBND xã ở Đắk Lắk: 

Bối cảnh hiện nay, đặt ra yêu cầu đối với các cấp chính quyền, các cơ quan chức năng phải tiếp tục tìm ra các giải pháp để bảo đảm quyền thụ hưởng và tiếp cận các giá trị văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số bền vững và hiệu quả hơn. Trước hết, cần tiếp tục thực hiện tốt các chính sách văn hóa đặc thù đối với đồng bào dân tộc thiểu số, đẩy mạnh phát triển kinh tế-xã hội vùng dân tộc và miền núi.

Trên cơ sở rà soát, bổ sung và hoàn chỉnh những chính sách đã có, các cơ quan chức năng tiếp tục nghiên cứu ban hành những chính sách mới, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ công tác dân tộc trong giai đoạn mới. Chú trọng đẩy mạnh các hoạt động bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số. Trong đó ưu tiên đầu tư cho việc giữ gìn và phát huy các loại hình nghệ thuật truyền thống; hiện đại hóa mạng lưới thông tin đại chúng, tăng cường số lượng và chất lượng các sản phẩm văn hóa phù hợp.

Xây dựng đồng bộ và nâng cao hiệu quả hoạt động của các thiết chế văn hóa cộng đồng, thực sự phát huy vai trò của người dân trong tổ chức các hoạt động cộng đồng. Tiếp tục thực hiện xóa đói, giảm nghèo, từng bước nâng cao mức sống của đồng bào bởi đây là tiền đề để đồng bào tiếp cận và thụ hưởng văn hóa tốt hơn. Những kết quả đạt được sẽ là lời đáp trả thuyết phục nhất để phản bác và đẩy lùi những quan điểm thù địch, thiếu thiện chí của các đối tượng chống phá, thù địch.