Nguyễn Mai Linh - Hải Phòng: Bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật ca trù – dòng chảy bền bỉ miền cửa biển

Nỗ lực phục dựng, bảo tồn và phát huy

Sáng 23-11, tại Di tích kiến trúc, nghệ thuật quốc gia đình Hàng Kênh (quận Lê Chân) rộn ràng lời ca, tiếng đàn của các ca nương, kép đàn Giáo phường Ca trù Hải Phòng trình diễn nghệ thuật ca trù với nhiều tiết mục đặc sắc, như: “Dâng hương”, “Công danh”, hát giai “Cho con học chữ”, “Gửi thư” (lời cổ), thét nhạc, hãm 3 bậc, nhịp 3 cung bắc, múa hát bỏ bộ… Sau khi nghệ thuật Ca trù được UNESCO vinh danh là Di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại, Giáo phường Ca trù Hải Phòng duy trì hoạt động thường xuyên tại đình Hàng Kênh (quận Lê Chân) - không gian lý tưởng để tổ chức các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, nhất là nghệ thuật truyền thống. Năm 2014, Giáo phường được Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Phú Đẹ truyền lại “Không gian hát Cửa Đình Người Việt”, với 14 thể cách, chia làm 4 lớp. Sau 4 tháng học tập, tháng 1-2015, Giáo phường trở thành đơn vị đầu tiên trên cả nước khôi phục thành công canh hát Cửa đình (lối cổ). Từ đó đến nay, mỗi năm, Giáo phường duy trì từ 10 đến 12 cuộc trình diễn nghệ thuật ca trù tại đình Hàng Kênh. Qua đó, các hội viên có cơ hội luyện tập, biểu diễn và quảng bá nghệ thuật ca trù đến với khách quốc tế, du khách trong nước.

Có mặt tại chương trình, bà Nguyễn Thị Bích, ở thôn Đồng Mát, xã Thủy Đường (huyện Thủy Nguyên) cho biết, bản thân yêu thích bộ môn nghệ thuật ca trù, khi biết tới chương trình biểu diễn, bà không quản ngại đường xa, cùng với người thân đến đình Hàng Kênh để thưởng thức. Trong không gian văn hóa của di tích kiến trúc, nghệ thuật quốc gia đình Hàng Kênh, tiếng trống cầm chầu, tiếng đàn, nhịp phách khi khoan, khi nhặt, giọng hát ca nương trẻ cất lên như khẳng định sức sống mạnh mẽ của nghệ thuật ca trù trong đời sống văn hóa hôm nay.

Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Thị Thu Hằng, Chủ nhiệm Câu lạc bộ (CLB) nghệ thuật dân gian truyền thống (Trung tâm Văn hóa thành phố) là một trong những ca nương nổi tiếng đất Cảng. Tiếp thu truyền thống nghệ thuật của gia đình, cùng với tình yêu, lòng đam mê nghệ thuật truyền thống, chị “truyền lửa” đến các hội viên và nhiều thế hệ học sinh về môn nghệ thuật truyền thống đặc sắc này. Mỗi dịp tháng 5 về trên thành phố Cảng, các hội viên của CLB tích cực tham gia hoạt động trình diễn do Trung tâm Văn hóa thành phố tổ chức, thu hút hàng nghìn người dân và du khách cổ vũ, ngợi khen sự quyến rũ, thanh tao của loại hình nghệ thuật độc đáo này... Theo Giám đốc Trung tâm Văn hóa thành phố Đỗ Thị Khánh Hương, nghệ thuật ca trù truyền thống đang được hồi sinh mạnh mẽ tại Hải Phòng, nhất là thu hút được sự quan tâm của cả giới trẻ. Từ CLB Ca trù Hải Phòng với vài ba hội viên ban đầu được thành lập, từ cách đây hơn 30 năm, đến nay, toàn thành phố đã có nhiều CLB, giáo phường ca trù cả ở nội thành và ngoại thành với số lượng hội viên đông đảo…

Trong số các di sản văn hóa phi vật thể, ca trù là loại hình nghệ thuật độc đáo. Trên thực tế, ca trù có mặt và thịnh hành ở Việt Nam từ thế kỷ XV, đây là loại hình nghệ thuật cung đình, được giới trí thức nhiều thời đại yêu thích. Đó là sự phối hợp nhuần nhuyễn giữa lời bài hát, lời thơ và âm nhạc mang tính bác học và kén người nghe. Tại Hải Phòng, nhiều thế kỷ qua - Thủy Nguyên, Kiến Thụy, An Lão, Vĩnh Bảo… đều có các phường hát ca trù. Còn khu vực nội thành, hàng chục ca quán nổi tiếng ở Cánh gà ngoài (tức Dư Hàng Kênh), Cánh gà trong (tức khu Quán Bà Mau- Lạch Tray), hay Cam Lộ (tức Thượng Lý), Quy Tức (khu Kiến An)…hiện vẫn còn dấu tích về sự hội tụ của những kép đàn, đào hát một thời vang bóng.

Video sau đây về: Giới thiệu về Đông Môn - Cái nôi nhịp phách trống chầu

Ca trù hay gọi là hát ả đào, hát cô đầu, là loại hình diễn xướng dân gian bằng âm nhạc thính phòng rất thịnh hành ở khu vực Bắc Bộ. Trong ca trù có ba thành phần chính gồm: nữ ca sĩ được gọi là “đào” hay “ca nương”, một nhạc công, còn gọi là “kép đàn” và người thưởng ngoạn, gọi là “quan viên”. Ngày xưa, ca trù chủ yếu diễn ra trong cung Vua, phủ Chúa, nhà quan lại, địa chủ, được giới quý tộc và trí thức yêu thích.

Ở đất Cảng, ca trù một thời rực rỡ và nức tiếng phải kể tới làng Đông Môn, xã Hòa Bình, huyện Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng - nơi từng được biết đến như cái nôi của ca trù vùng duyên hải Bắc Bộ. Nơi đây không chỉ có Phủ từ thờ 2 vị tổ nghề ca trù, mà từng là một Giáo phường ca trù lớn của cả vùng, đào tạo ra nhiều kép đàn, đào nương nổi tiếng như cụ Tô Tiến, cụ Phạm Thị Hợp, cụ Hội Thị... Ở thời hưng thịnh, ca trù còn được coi là một nghề kiếm sống cho hàng trăm người dân ở Đông Môn. Trong khoảng hơn hai 2 thế kỷ, ca trù trở thành món ăn tinh thần, nó như ngấm vào máu thịt người dân Đông Môn.

Lan toả trong cộng đồng

NSUT Đỗ Quyên, Chủ nhiệm Giáo phường Ca trù Hải Phòng tâm sự: bảo tồn Ca trù đã khó, nhưng để phát triển còn khó khăn hơn. Sau mỗi lần Liên hoan Ca trù toàn quốc, những nghệ nhân luôn đau đáu tìm cách đưa ca trù đến với lớp trẻ nhằm phát triển ca trù trong đời sống xã hội. Cùng với những nỗ lực phục dựng và bảo tồn, thời gian qua, các thành viên Giáo phường ca trù Hải Phòng không ngừng cố gắng để lan tỏa bộ môn nghệ thuật ca trù trong cộng đồng, để nhân lên sức sống của nghệ thuật này. Từ năm 2015, Giáo phường ca trù Hải Phòng phối hợp Ban giám hiệu Trường tiểu học Nguyễn Công Trứ (quận Lê Chân) đưa ca trù vào trường học. Từ khóa học ca trù đầu với sự tham gia học tập của 17 học sinh, đến nay, giáo phường thực hiện 6 khóa đào tạo, với sự tham gia của 100 học sinh. Trong số này, có 10 cháu tham gia hoạt động tại các câu lạc bộ ca trù trên địa bàn thành phố. Để tạo không gian sinh hoạt nghệ thuật ca trù cho các cá nhân yêu thích nghệ thuật ca trù, giáo phường xây dựng 3 câu lạc bộ ca trù, gồm: Câu lạc bộ ca trù nhí Trường tiểu học Nguyễn Công Trứ, Câu lạc bộ ca trù quận Ngô Quyền và Câu lạc bộ ca trù Vương triều Mạc (huyện Kiến Thụy).

Từ năm 2017, tại Trường trung cấp Văn hóa nghệ thuật và Du lịch Hải Phòng đào tạo bộ môn nghệ thuật ca trù ở trình độ sơ, trung cấp. NSƯT Đỗ Quyên, Chủ nhiệm Giáo phường ca trù Hải Phòng tham gia làm chủ nhiệm lớp đào tạo trình độ sơ - trung cấp bộ môn nghệ thuật ca trù. Đến nay, 5 học viên của lớp hoàn thành khóa học và tiếp tục tham gia sinh hoạt, biểu diễn bộ môn nghệ thuật ca trù.

Phát biểu tại chương trình biểu diễn ca trù nhân Ngày Di sản Văn hóa Việt Nam (23-11) tại đình Hàng Kênh, Phó hiệu trưởng Trường Trung cấp văn hóa nghệ thuật Hải Phòng Phạm Đức Toàn cho biết: Cùng với mở lớp chuyên ngành đào tạo nghệ thuật ca trù, trường hướng tới đưa nghệ thuật ca trù cũng như các bộ môn nghệ thuật truyền thống khác trở thành nội dung học tập chính thức trong chương trình đào tạo của nhà trường để các học viên có kiến thức về nghệ thuật truyền thống của dân tộc, trước khi lựa chọn chuyên ngành học chuyên sâu sau này.

Đúng vào dịp kỷ niệm 15 năm nghệ thuật ca trù được tổ chức UNESCO ghi danh vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại cần được bảo vệ khẩn cấp (1-10-2009 - 1-10-2024), 3 ca nương trẻ được Trường trung cấp Văn hóa nghệ thuật và Du lịch Hải Phòng trao chứng chỉ sơ cấp nghệ thuật biểu diễn ca trù. Đây là tín hiệu vui cho thấy bộ môn nghệ thuật truyền thống này đang dần được khôi phục trong đời sống văn hóa nghệ thuật thành phố.