Mai Linh - Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn: Di sản văn hóa phi vật thể độc đáo miền cửa biển

Được mệnh danh là vùng đất huyền thoại, Đồ Sơn mang trong mình vẻ đẹp hùng vĩ và nên thơ của trời mây sóng nước, ghi dấu những truyền thuyết xưa và nay. Vùng đất giàu truyền thống văn hóa với nhiều di tích lịch sử và danh thắng mang đặc trưng của miền biển. Trong đó, nổi bật và đặc sắc nhất là Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn. Hàng năm đến ngày 9/8 Âm lịch, người dân khắp nơi lại rộn rã kéo về Đồ Sơn để xem lễ hội chọi trâu - Một trong những lễ hội độc đáo nhất của cư dân đồng bằng Bắc Bộ.

Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn, còn gọi là đấu ngưu, là một tập tục cổ, có từ xa xưa, là lễ hội truyền thống của người dân vạn chài tại vùng biển Đồ Sơn, Hải Phòng. Diễn ra vào ngày 9 tháng 8 Âm lịch hàng năm, lễ hội chọi trâu Đồ Sơn đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2013 của Việt Nam. Lịch sử lễ hội chọi trâu gắn liền với nhiều truyền thuyết được người dân truyền miệng suốt hàng ngàn năm qua.

Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn có sự giao thoa giữa những yếu tố văn hoá nông nghiệp đồng bằng với văn hoá cư dân ven biển; mang sắc thái riêng, gắn liền tục thờ cúng thuỷ thần với nghi lễ chọi và hiến sinh trâu; thể hiện bản sắc văn hóa, tinh thần cùng thể chất đặc biệt của người dân miền biển hàng ngày đối diện với biển khơi và bão tố để mưu sinh.

Cũng theo quan niệm của người dân vùng biển, nhất là đối với ngư dân đi biển ở vùng ven biển Đồ Sơn, hình ảnh của trăng có liên hệ mật thiết với thủy triều. Thế nên, hình ảnh đôi trâu chọi nhau dưới ánh trăng bạc trong truyền thuyết về hội chọi trâu ở Đồ Sơn đã phản ánh mối liên hệ nào đó giữa mặt trăng với biển cả. Đôi sừng trâu cũng chính là hình tượng của mặt trăng khuyết, gắn với thần Độc Cước mà dân miền biển vẫn tôn thờ.

Điểm đặc biệt của lễ hội chọi trâu truyền thống Đồ Sơn là sự kết hợp giữa nghề cá và nghề nông thông qua hoạt dộng tín ngưỡng thiêng liêng của người dân bản dịa. Điều này thể hiện sự kết nối sâu sắc giữa con người và tự nhiên, trên cơ sở dó gìn giữ, phát huy những giá trị văn hóa độc dáo của người dân miền biển.

Thần tích Điểm Tước Đại Vương: Ở chân Núi Tháp, thuộc địa phận xã Ngọc Xuyên, quận Đồ Sơn, có một ngôi đền thờ vị tôn thần, tên hiệu là Tước Điểm Đại Vương. Truyền thuyết ghi lại rằng một số người dân từng đi qua đền thờ tôn thần này và gặp hai con trâu húc nhau. Thấy động, chúng liền bỏ chạy xuống biển. Từ đó, người dân địa phương mở Lễ hội chọi trâu vào mùng 9 tháng 8 âm lịch hàng năm và làm lễ tế thần Điểm Tước bằng một con trâu khỏe mạnh nhất được tuyển chọn thông qua hình thức thi chọi giữa những con trâu trong vùng.

Huyền tích Đền Bà Đế: Xa xưa có một cô gái xinh đẹp tên là Đế, nàng thường ra biển một mình và cất giọng hát làm mê đắm lòng người. Tiếng hát quyến rũ đến nỗi làm rung động trái tim Thủy Thần (Vua Thủy Tề) và hai người đem lòng yêu thương nhau. Vì lỡ có mang, lại chưa chồng nên nàng Đế phải chịu lệ làng khắc nghiệt, bị thả xuống biển để sóng biển dìm chết. Cô gái oan ức, hiển linh và được cộng đồng địa phương lập đền thờ, tên gọi là đền Bà Đế. Nơi bà chết, từ đó có rất nhiều tôm cá tập trung, là nơi ngư dân đánh bắt được mùa, nhưng cũng thường xảy ra nhiều tranh chấp giữa các vạn chài. Người ta bèn tổ chức thi chọi trâu, mỗi vạn chài được phép mang một con trâu ra thi đấu. Trâu của vạn chài nào thắng, năm ấy vạn chài đó sẽ được độc chiếm bãi cá tôm và con trâu thắng cuộc được mang đi cúng tế Bà Đế cùng Thủy Thần, cầu mong cho dân chài Đồ Sơn quanh năm được mùa.

Trước đây, nhưng trâu chiến thắng trong hội được đưa lên thuyền, mang ra khơi xa rồi hắt xuống để tế thần. Về sau này, những trâu giải nhất hàng tổng được rước bát hương đền Nghè và rước cờ đại "Thượng đẳng thần" về làng, sau đó được dân làng giết thịt làm lễ hiến sinh tế lễ dâng thành hoàng, xin thành hoàng cho mưa thuận gió hòa, sóng yên biển lặng, cho mùa đánh cá sau được may mắn, thuận lợi.

Nếu như, cộng đồng địa phương các nơi khác lưu truyền về lễ hội của mình với câu câu “Trống làng nào làng ấy đánh, Thánh làng nào làng ấy thờ", thì Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn gắn với truyền thống "Trống mọi làng cùng đánh, thánh mọi làng cùng thờ" để tưởng nhớ công ơn của các vị thần, duy trì kỷ cương làng xã, để cầu nguyện cho "nhân khang, vật thịnh", để tinh thần đoàn kết, ý thực cộng đồng được duy trì, khẳng định.

Từ lâu, lễ hội chọi trâu nổi tiếng bởi những kháp đấu nảy lửa giữa các "ông trâu". Tuy vậy, lễ hội này còn có nhiều phần nghi lễ trang trọng, mang nét đặc trưng của vùng cửa biển Đồ Sơn.

Theo ông Phạm Hoàng Tuấn, Phó chủ tịch UBND quận Đồ Sơn, Trưởng Ban Tổ chức Lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn năm 2024, sau 35 năm khôi phục và phát triển, Lễ hội Chọi trâu truyền thống Đồ Sơn vẫn giữ nguyên giá trị truyền thống với 2 phần.

Phần Lễ với những nghi lễ trang trọng, thấm đẫm văn hóa tâm linh của người Đồ Sơn như: Lễ dâng hương, thượng cờ khai Hội diễn ra ngày 1-8 âm lịch tại Đền Nghè và Đền Nam Hải Thần Vương thuộc phường Vạn Hương. Nghi lễ thượng cờ khai hội mở đầu cho vòng chung kết lễ hội Chọi trâu truyền thống Đồ Sơn với mong muốn một mùa lễ hội có thời tiết thuận hoà, các kháp đấu diễn ra an toàn, sôi nổi, hấp dẫn. Các đình làng - nơi có trâu chọi cũng đồng loạt tổ chức nghi lễ dâng hương thượng cờ khai hội. Tiếp đó là Lễ rước nước diễn ra trang trọng với các nghi lễ như: diễn văn khai lễ, khởi trống, trình lễ của Ban tổ chức và dâng lễ của nhân dân và chủ trâu.

Sau lễ khai mạc là nghi thức rước nước. Đoàn rước nước của 6 phường trên địa bàn quận Đồ Sơn với long đình, bát biểu, trống chiêng cờ hội xin nước từ nguồn nước linh thiêng, tinh khiết tại đền Nghè, đựng trong bình gốm, đặt lên kiệu và được trai tráng khiêng về làm lễ tại đình các phường.

Ngoài ra, còn các nghi lễ khác lần lượt diễn ra như: Lễ Thần linh, Lễ hiến sinh, Lễ tế Thần… Cuối cùng là Lễ Tống Thần tại Đền Nghè, tiễn các thần linh sau một mùa lễ hội thành công và khép lại lễ hội chọi trâu.

Video sau đây về: 15 kháp đấu hay tại Lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn 2024

Lễ hội năm 2024 có 16 trâu, mỗi phường 2 trâu và 4 chủ trâu đạt giải Nhất, Nhì, đồng giải Ba năm 2023 mỗi người được đăng ký tham gia 1 trâu. Những trâu tham gia lễ hội được chọn lựa và huấn luyện kỹ lưỡng, thể hiện sức mạnh và sự dũng mãnh. Trâu thi đấu là trâu đực, khỏe mạnh, có khả năng chịu đòn tốt. Trâu tốt sẽ có da đồng, lông móc, hàm đen, khoang bốn khoáy, lông cứng và dày để tránh nắng. Sừng trâu đen như mun, sừng trâu vênh lên như hai cánh cung, đặc biệt là những con trâu lưng càng dày, càng phẳng, ức rộng, cổ tròn dài thì càng được đánh giá là trâu tốt...

Trong thời gian thực hiện các nghi lễ trên, nhằm đánh giá chất lượng, bảo đảm mức độ an toàn của trâu chọi theo tiêu chí của Quy chế tổ chức Lễ hội, tránh các trường hợp đáng tiếc có thể xảy ra, Ban tổ chức Lễ hội quận tổ chức 3 đợt kiểm tra trâu. Quá trình kiểm tra, phường có trâu không đủ tiêu chí tham gia Lễ hội phải có phương án thay thế nhằm bảo đảm đủ số lượng, chất lượng trâu tham gia Lễ hội.

Sau phần nghi lễ, phần Hội là một trong những nội dung hấp dẫn, được nhiều người chờ đợi nhất với các kháp đấu giữa 16 trâu. Phần hội sẽ diễn ra với các hoạt động mang đậm bản sắc dân tộc. Mỗi kháp đấu diễn ra quyết liệt, căng thẳng, hấp dẫn cho đến khi có một trâu bỏ chạy hoặc bị thua. Những "ông" trâu sẽ có người che lọng và múa cờ hai bên. Trâu chiến thắng sẽ tiếp tục thi đấu với các trâu khác đến khi tìm ra trâu vô địch. Trâu vô địch sẽ được tôn vinh là "trâu hoàng" và được cúng dường cho các vị thần.

Điểm mới của Lễ hội chọi trâu truyền thống Đồ Sơn năm 2024 là hội thảo khoa học với chủ đề “Giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị của lễ hội chọi trâu Đồ Sơn - Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia” được tổ chức vào tháng 8 vừa qua. Trước đó, Lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn được Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2012.

Việc tổ chức lễ hội không chỉ bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể quốc gia cho các thế hệ hôm nay và mai sau, mà còn giữ vai trò tích cực quảng bá hình ảnh du lịch Đồ Sơn - Điểm đến bốn mùa, với đích đến ngành “công nghiệp không khói” nơi đây phát triển tương xứng với tiềm năng to lớn. Qua đó, góp phần tạo động lực mạnh mẽ thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội địa phương.